Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Fotografia na okładce Praisaeng/Shutterstock

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Redaktor Magdalena Woynarowska-Sołdan

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Recenzent prof. dr hab. Ewa Syrek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19218-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

Spis treści

Przedmowa

CZĘŚĆ I
PODSTAWY TEORETYCZNE I METODYCZNE EDUKACJI ZDROWOTNEJ

Rozdział 1. Zdrowie – podstawowe pojęcie w edukacji zdrowotnej

1.1. Definiowanie zdrowia i choroby – Barbara Woynarowska

1.1.1. Profesjonalne i potoczne definiowanie zdrowia

1.1.2. Zdrowie jako kategoria pozytywna

1.1.3. Definiowanie choroby

1.2. Modele zdrowia – Barbara Woynarowska

1.2.1. Biomedyczny model zdrowia

1.2.2. Holistyczne podejście do zdrowia

1.2.3. Model salutogenezy

1.3. Zdrowie jako wartość i zasób dla jednostki oraz zasób dla społeczeństwa – Barbara Woynarowska

1.3.1. Zdrowie jako wartość

1.3.2. Zdrowie jako zasób dla jednostki i społeczeństwa, prawo do zdrowia

1.4. Zdrowie publiczne i zdrowie globalne – Joanna Mazur

1.4.1. Zdrowie publiczne a medycyna kliniczna

1.4.2. Zakres działań zdrowia publicznego

1.4.3. Zdrowie globalne

1.5. Mierniki zdrowia – Joanna Mazur

1.5.1. Źródła danych i typy mierników zdrowia

1.5.2. Obszary tematyczne w systemach mierników zdrowia

1.6. Jakość życia związana ze zdrowiem i metody jej pomiaru – Joanna Mazur

1.6.1. Podstawowe definicje, modele i metody pomiaru jakości życia związanej ze zdrowiem

1.6.2. Specyfika badania jakości życia związanej ze zdrowiem u dzieci i młodzieży

Rozdział 2. Czynniki warunkujące zdrowie

2.1. Modele czynników warunkujących zdrowie – Barbara Woynarowska

2.1.1. Koncepcja pól zdrowia

2.1.2. Mandala zdrowia

2.1.3. Tęcza polityki – społeczny model czynników warunkujących zdrowie

2.2. Psychologiczne zasoby sprzyjające zdrowiu – Nina Ogińska-Bulik

2.2.1. Poczucie własnej wartości

2.2.2. Poczucie własnej skuteczności

2.2.3. Optymizm

2.2.4. Poczucie koherencji

2.2.5. Umiejscowienie kontroli zdrowia

2.2.6. Prężność psychiczna

2.3. Styl życia i zachowania zdrowotne – Barbara Woynarowska

2.3.1. Prozdrowotne style życia

2.3.2. Zachowania związane ze zdrowiem

2.3.3. Charakterystyka wybranych zachowań prozdrowotnych i zachowań ryzykownych u ludzi dorosłych

2.4. Wsparcie społeczne a zdrowie – Agnieszka Małkowska-Szkutnik

2.4.1. Definicje, rodzaje, źródła i wybrane techniki pomiaru wsparcia społecznego

2.4.2. Kapitał społeczny a zdrowie

2.5. Czynniki społeczno-ekologiczne warunkujące zdrowie i dobre przystosowanie – Krzysztof Ostaszewski

2.5.1. Koncepcja resilience – podejście społeczno-ekologiczne

2.5.2. Czynniki i mechanizmy powiązane z resilience

2.6. Czynniki społeczno-ekonomiczne warunkujące zdrowie, nierówności społeczne i nierówności w zdrowiu – Joanna Mazur

2.7. Opieka zdrowotna – Barbara Woynarowska

Rozdział 3. Dbałość ludzi o zdrowie – Barbara Woynarowska

3.1. Niektóre uwarunkowania dbałości o zdrowie

3.1.1. Odpowiedzialność za zdrowie

3.1.2. Świadomość zdrowotna a dbałość o zdrowie

3.2. Bierność wobec zdrowia i opór zdrowotny

3.3. Healthism – nadmierna koncentracja na zdrowiu

Rozdział 4. Terminologia, cele i koncepcje współczesnej edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska

4.1. Nazwy i definicje edukacji zdrowotnej

4.1.1. Nazwy i ich ewolucja

4.1.2. Definicje edukacji zdrowotnej

4.2. Cele i oczekiwane efekty edukacji zdrowotnej

4.3. Modele i koncepcje edukacji zdrowotnej

4.3.1. Wybrane modele edukacji zdrowotnej

4.3.2. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na rozwijanie umiejętności życiowych

4.3.3. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na zwiększanie alfabetyzmu zdrowotnego

4.3.4. Edukacja zdrowotna w perspektywie salutogenetycznej

4.3.5. Demokratyczna/środowiskowa edukacja zdrowotna

Rozdział 5. Edukacja zdrowotna w terapii, profilaktyce chorób i innych problemów zdrowotnych oraz w promocji zdrowia

5.1. Edukacja zdrowotna w terapii chorób – Mirosława Cylkowska-Nowak

5.1.1. Edukacja terapeutyczna, edukacja pacjenta

5.1.2. Praca edukacyjna z rodziną lub opiekunami pozarodzinnymi osoby chorej

5.2. Edukacja zdrowotna w profilaktyce chorób i zachowań ryzykownych dla zdrowia – Krzysztof Ostaszewski

5.2.1. Miejsce profilaktyki w działaniach na rzecz zdrowia

5.2.2. Typologie poziomów profilaktyki i ich miejsce w edukacji zdrowotnej

5.3. Edukacja zdrowotna jako kluczowy komponent promocji zdrowia – Barbara Woynarowska

5.3.1. Geneza i definicje promocji zdrowia

5.3.2. Strategia i podejścia w promocji zdrowia

5.3.3. Modele promocji zdrowia

Rozdział 6. Teorie i modele wykorzystywane w edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska

6.1. Teorie/modele zmiany zachowań

6.2. Modele planowania programów promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej

Rozdział 7. Etyczne aspekty edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska

Rozdział 8. Rola i kompetencje osób prowadzących edukację zdrowotną – Barbara Woynarowska, Magdalena Woynarowska-Sołdan

Rozdział 9. Metodyka edukacji zdrowotnej

9.1. Planowanie, ewaluacja i ocena jakości programu edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska

9.1.1. Etapy planowania programu edukacji zdrowotnej

9.1.2. Ewaluacja programu edukacji zdrowotnej

9.1.3. Planowanie poszczególnych zajęć

9.1.4. Ocena jakości programu edukacji zdrowotnej

9.2. Planowanie i przebieg procesu uczenia się pacjentów – Mirosława Cylkowska-Nowak

9.3. Komunikowanie w procesie edukacji zdrowotnej – Mirosława Cylkowska-Nowak

9.3.1. Komunikat i jego zawartość informacyjna

9.3.2. Argumentacja na rzecz zdrowia i dyskutowanie kwestii trudnych

9.3.3. Perswazja w konstruowaniu przekonań zdrowotnych

9.3.4. Subkody komunikacji pozawerbalnej

9.3.5. Skuteczność komunikacji a aspekty etyczne

9.4. Metody kształcenia w edukacji zdrowotnej – Magdalena Woynarowska-Sołdan

9.4.1. Metoda kształcenia: ustalenia definicyjne

9.4.2. Rodzaje metod kształcenia i kryteria ich doboru

9.4.3. Aktywizujące metody i techniki kształcenia

9.4.4. Charakterystyka wybranych metod i technik aktywizujących

9.4.5. Metody podające w edukacji zdrowotnej

9.5. Organizacja, warunki fizyczne i klimat psychospołeczny zajęć edukacji zdrowotnej – Magdalena Woynarowska-Sołdan

9.5.1. Zajęcia w grupie

9.5.2. Edukacja pojedynczych osób

Rozdział 10. Technologie informacyjne w edukacji zdrowotnej – Mirosława Cylkowska-Nowak, Ewelina Wierzejska

10.1. Technologia informacyjna – zasoby i możliwości potencjalnie przydatne w edukacji zdrowotnej

10.2. Edukacja zdrowotna, technologie informacyjne i nowe media a zmiana pokoleniowa

10.3. Zastosowania technologii informacyjnych w sferze opieki zdrowotnej

10.4. Internet jako przestrzeń zastosowań edukacyjnych na rzecz zdrowia

10.5. Przykłady praktyk edukacji zdrowotnej z zastosowaniem technologii informacyjnej

10.6. Wyzwania i kontrowersje dotyczące użytkowania technologii informacyjnych

Rozdział 11. Edukacja zdrowotna w różnych siedliskach

11.1. Edukacja zdrowotna w rodzinie – Izabela Tabak

11.1.1. Edukacja zdrowotna dzieci i młodzieży w rodzinie

11.1.2. Edukacja zdrowotna dorosłych członków rodziny

11.2. Edukacja zdrowotna w przedszkolu – Barbara Woynarowska

11.2.1. Przedszkole jako siedlisko do realizacji edukacji zdrowotnej

11.2.2. Właściwości rozwojowe dzieci w wieku przedszkolnym a edukacja zdrowotna

11.2.3. Edukacja zdrowotna w podstawie programowej wychowania przedszkolnego

11.3. Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia w szkole – Barbara Woynarowska

11.3.1. Edukacja zdrowotna w podstawie programowej kształcenia ogólnego

11.3.2. Czynniki wspierające i bariery w realizacji edukacji zdrowotnej w szkole

11.3.3. Szkoła promująca zdrowie

11.4. Edukacja w szpitalu i przychodni – Rafał Staszewski, Mirosława Cylkowska-Nowak

11.4.1. Edukacja w procesie hospitalizacji

11.4.2. Szpitalna edukacja organizacyjna

11.4.3. Edukacja terapeutyczna w szpitalu

11.4.4. Edukacja na rzecz zaangażowania pacjenta

11.4.5. Edukacja zdrowotna w szpitalu

11.4.6. Edukacja zdrowotna i terapeutyczna w praktyce podstawowej opieki zdrowotnej

CZĘŚĆ II
WYBRANE OBSZARY TEMATYCZNE W EDUKACJI ZDROWOTNEJ DZIECI I MŁODZIEŻY

Wprowadzenie

Rozdział 1. Okres dzieciństwa i dorastania w kontekście potrzeb i realizacji edukacji zdrowotnej – Barbara Woynarowska, Agnieszka Małkowska-Szkutnik

1.1. Koncepcja zdrowia dzieci i młodzieży

1.2. Wybrane czynniki wpływające na zdrowie dzieci i młodzieży

1.3. Prawidłowości rozwoju dzieci i młodzieży a realizacja edukacji zdrowotnej

Rozdział 2. Edukacja zdrowotna dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi – Mirosława Cylkowska-Nowak, Barbara Woynarowska, Magdalena Woynarowska-Sołdan

2.1. Definicja i częstość występowania chorób przewlekłych u dzieci i młodzieży w Polsce

2.2. Fazowy charakter choroby przewlekłej

2.2.1. Faza przeddiagnostyczna

2.2.2. Faza wczesnego przystosowania się do choroby

2.2.3. Naprzemienne fazy różnie nasilonego chorowania

2.2.4. Faza przedterminalna

2.2.5. Faza radzenia sobie ze stratą

2.3. Edukacja zdrowotna dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi w rodzinie

2.3.1. Zmiany w życiu rodziny dziecka z chorobą przewlekłą

2.3.2. Potrzeby i cele edukacji zdrowotnej dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi w rodzinie

2.4. Edukacja dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi w szkole i miejsce w niej edukacji zdrowotnej

2.4.1. Funkcjonowanie uczniów z chorobami przewlekłymi w szkole

2.4.2. Specjalne potrzeby edukacyjne dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi

2.4.3. Edukacja zdrowotna uczniów z chorobami przewlekłymi w szkole

Rozdział 3. Edukacja zdrowotna dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną – Dorota Danielewicz

3.1. Stopnie niepełnosprawności intelektualnej oraz współistniejące problemy społeczne i zdrowotne

3.2. Specyfika edukacji zdrowotnej dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną

3.2.1. Rola i zadania rodziców

3.2.2. Zadania szkoły

3.3. Edukacja seksualna dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną

3.4. Program promocji zdrowia psychicznego

Rozdział 4. Edukacja do dbałości o ciało – Barbara Woynarowska

4.1. Postrzeganie ciała we współczesnym świecie

4.2. Uczenie się dbałości o ciało w dzieciństwie i okresie dorastania

4.2.1. Regularne mycie rąk

4.2.2. Dbałość o zęby

4.2.3. Samokontrola masy ciała

4.2.4. Samobadanie piersi i jąder

4.2.5. Ochrona przed nadmiernym nasłonecznieniem

4.2.6. Korzyści i zagrożenia związane z upiększaniem ciała

Rozdział 5. Edukacja do zdrowia psychicznego

5.1. Rozwijanie wybranych psychologicznych zasobów dla zdrowia – Izabela Tabak

5.1.1. Poczucie własnej wartości

5.1.2. Poczucie własnej skuteczności

5.1.3. Optymizm

5.2. Edukacja pozytywna – uczenie się dobrostanu – Izabela Tabak

5.2.1. Koncepcja psychologii pozytywnej i dobrostanu

5.2.2. Uczenie się dobrostanu

5.3. Rozwijanie umiejętności życiowych – Magdalena Woynarowska-Sołdan

5.3.1. Powody zainteresowania umiejętnościami życiowymi

5.3.2. Definicja i rodzaje umiejętności życiowych

5.3.3. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na rozwijanie umiejętności życiowych dzieci i młodzieży

5.4. Poszukiwanie, przyjmowanie i dawanie wsparcia – Agnieszka Małkowska-Szkutnik

5.4.1. Wybrane czynniki kształtujące relacje społeczne

5.4.2. Rodzaje wsparcia społecznego dla dzieci i młodzieży

5.4.3. Proces poszukiwania i przyjmowania wsparcia społecznego i jego uwarunkowania

5.4.4. Uwarunkowania związane z dawaniem wsparcia społecznego

5.4.5. Rozwijanie umiejętności poszukiwania, przyjmowania i dawania wsparcia

Rozdział 6. Edukacja żywieniowa

6.1. Zasady prawidłowego żywienia – Halina Weker

6.1.1. Organizacja posiłków

6.1.2. Dobór produktów w całodziennej diecie

6.1.3. Zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze

6.1.4. Inne czynniki wpływające na sposób żywienia dzieci i młodzieży

6.2. Rozwijanie preferencji smakowych – Halina Weker

6.3. Czynniki warunkujące wybory żywieniowe – Barbara Woynarowska

6.4. Edukacja żywieniowa – definicje, cele, fazy, adresaci – Barbara Woynarowska

6.5. Specyfika edukacji żywieniowej dzieci i młodzieży – Barbara Woynarowska

6.5.1. Okres poniemowlęcy

6.5.2. Okres przedszkolny

6.5.3. Młodszy wiek szkolny

6.5.4. Okres adolescencji

6.6. Edukacja żywieniowa dzieci i młodzieży w rodzinie, przedszkolu i szkole – Barbara Woynarowska

6.6.1. Rodzina

6.6.2. Przedszkole

6.6.3. Szkoła

Rozdział 7. Edukacja do zwiększenia aktywności fizycznej – Hanna Nałęcz

7.1. Podstawowe pojęcia, metody pomiaru i rekomendacje dotyczące aktywności fizycznej dla zdrowia

7.1.1. Cechy aktywności fizycznej

7.1.2. Pomiar aktywności fizycznej

7.1.3. Rekomendacje dotyczące aktywności fizycznej dla zdrowia

7.2. Aktywność fizyczna w dzieciństwie i w okresie dorastania

7.2.1. Zmiany poziomu aktywności fizycznej w dzieciństwie i w okresie dorastania

7.2.2. Czynniki wpływające na poziom aktywności fizycznej dzieci i młodzieży

7.3. Edukacja do zwiększania aktywności fizycznej w różnych okresach dzieciństwa i dorastania

7.3.1. Okres niemowlęcy i poniemowlęcy

7.3.2. Okres przedszkolny

7.3.3. Młodszy wiek szkolny

7.3.4. Okres dorastania

Rozdział 8. Edukacja do bezpieczeństwa – Marta Malinowska-Cieślik Barbara Woynarowska

8.1. Podstawowe pojęcia

8.2. Częstość występowania urazów w populacji dzieci i młodzieży w Polsce

8.3. Przyczyny wypadków urazowych u dzieci i młodzieży

8.4. Strategie w prewencji urazów i promocji bezpieczeństwa

8.5. Edukacja do bezpieczeństwa w różnych okresach wieku rozwojowego

8.5.1. Wczesne dzieciństwo – edukacja rodziców i opiekunów dzieci

8.5.2. Wiek przedszkolny

8.5.3. Młodszy wiek szkolny

8.5.4. Okres dojrzewania płciowego i dorastania

Rozdział 9. Edukacja do zdrowia seksualnego – Alicja Długołęcka

9.1. Koncepcja zdrowia seksualnego w fazach życia człowieka

9.2. Edukacja seksualna dzieci przed okresem dojrzewania

9.2.1. Okres przedszkolny

9.2.2. Okres wczesnoszkolny

9.3. Edukacja seksualna nastolatków

9.3.1. Młodzież w wieku 12–15 lat

9.3.2. Młodzież w wieku 16–18 lat

9.4. Edukacja seksualna młodych dorosłych

9.5. Przygotowanie rodziców i nauczycieli do prowadzenia edukacji seksualnej

Rozdział 10. Edukacja w zapobieganiu zachowaniom ryzykownym – Krzysztof Ostaszewski

10.1. Struktura zachowań problemowych i ryzykownych dzieci i młodzieży

10.1.1. Zachowania problemowe

10.1.2. Zachowania ryzykowne

10.1.3. Rozpowszechnienie zachowań ryzykownych

10.2. Obiecujące strategie edukacyjne w profilaktyce zachowań ryzykownych

10.2.1. Strategia informacyjna: jak dbać o jej sensowność?

10.2.2. Edukacja normatywna

10.2.3. Edukacja rówieśnicza

10.2.4. Psychoedukacja

10.2.5. Edukacja w grupach ryzyka

10.3. Edukacja rodziców, nauczycieli i opiekunów młodzieży

10.4. Kontrowersyjne nurty w zapobieganiu zachowaniom ryzykownym

Rozdział 11. Edukacja do bycia aktywnym pacjentem – Magdalena Woynarowska-Sołdan, Barbara Woynarowska

11.1. Znaczenie aktywności pacjenta

11.2. Rozumienie pojęcia „aktywny pacjent”

11.3. Uczenie się roli aktywnego pacjenta przez dzieci i młodzież

11.4. Bariery w pełnieniu roli aktywnego pacjenta przez młodzież

Bibliografia

O Autorach

Przypisy

Przedmowa

Zdrowie to nie dar niebios dany raz na zawsze.

Nad zdrowiem trzeba pracować…

Maciej Demel (1968)

Liczne, gwałtowne i trudne do przewidzenia zmiany, jakich doświadczają ludzie we współczesnym świecie, wpływają na ich zdrowie, samopoczucie i jakość życia. Aby sprostać nowym wyzwaniom i konstruktywnie przystosowywać się do nowych sytuacji i warunków, opanować „sztukę życia” w dzisiejszych czasach, zachować i umacniać zdrowie, ludziom niezbędne są nowe kompetencje. W ich uzyskaniu może im pomóc edukacja zdrowotna. Jest ona potrzebna:

• ludziom we wszystkich okresach życia: w każdym z nich odmienne są zadania rozwojowe, warunki życia oraz problemy i potrzeby zdrowotne; edukacja zdrowotna jest więc ważnym elementem uczenia się przez całe życie (kształcenia ustawicznego);

• ludziom zdrowym, z chorobami przewlekłymi i niepełnosprawnościami: aby skutecznie wzmacniać zdrowie, zapobiegać chorobom, leczyć je i radzić sobie z nimi, niezbędny jest odpowiedni poziom alfabetyzmu zdrowotnego i umiejętności psychospołecznych. Pomaga to ludziom poszukiwać odpowiednich informacji, rozumieć je, oceniać, zastosować w codziennym życiu oraz dokonywać sprzyjających zdrowiu decyzji i wyborów.

Korzenie edukacji zdrowotnej tkwią w naukach medycznych, przez wiele stuleci była ona domeną lekarzy. Współczesna edukacja zdrowotna wykorzystuje nadal wiele treści wywodzących się z tych nauk, ale korzysta także z dorobku wielu innych nauk: psychologii zdrowia, socjologii zdrowia, pedagogiki zdrowia, nauk o kulturze fizycznej, nauk o żywieniu, zdrowia publicznego. W ostatnich dekadach nastąpiło wiele zmian w formułowaniu celów i koncepcji edukacji zdrowotnej oraz w metodach jej realizacji (np. wykorzystanie technologii informacyjnych). Na forum międzynarodowym podejmowane są działania dla profesjonalizacji edukacji zdrowotnej, określenia kompetencji osób ją prowadzących i zasad zapewnienia jej jakości. W Polsce w 2014 r. w klasyfikacji zawodów uwzględniono nowy zawód „specjalista edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia”. Wszystko to wymaga stałej aktualizacji wiedzy. W niniejszej książce staramy się wyjść naprzeciw tej potrzebie.

Publikacja ta jest pracą zbiorową i nawiązuje do wydanej w 2007 r. książki Edukacja zdrowotna. Podręcznik akademicki. Pozostawiono w niej niektóre wcześniejsze rozdziały, dokonując ich modyfikacji, uaktualnienia lub uzupełnienia, i wprowadzono wiele rozdziałów nowych. Podobnie jak wcześniejsza pozycja, książka składa się z dwóch części:

• Część I. „Edukacja zdrowotna – podstawy teoretyczne i metodyczne” zawiera 11 rozdziałów. W dwóch pierwszych omówiono kluczowe pojęcia edukacji zdrowotnej – zdrowie i czynniki je warunkujące. W kolejnych rozdziałach przedstawiono koncepcje współczesnej edukacji zdrowotnej, jej związki z terapią, profilaktyką chorób i promocją zdrowia, teorie wykorzystywane w edukacji zdrowotnej i jej aspekty etyczne. Trzy następne rozdziały dotyczą kompetencji osób prowadzących edukację zdrowotną i jej metodyki, ze zwróceniem szczególnej uwagi na metody aktywizujące i wykorzystanie nowych technologii informacyjnych. W ostatnim rozdziale omówiono specyfikę edukacji zdrowotnej w różnych siedliskach: rodzinie, przedszkolu i szkole, szpitalu i przychodniach medycznych.

• Część II. „Wybrane obszary tematyczne edukacji zdrowotnej dzieci i młodzieży” składa się także z 11 rozdziałów. W pierwszym scharakteryzowano dzieciństwo i młodość w kontekście edukacji zdrowotnej, dwa następne rozdziały dotyczą specyfiki tej edukacji u dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi i niepełnosprawnością intelektualną. W następnych siedmiu rozdziałach omówiono edukację do: dbałości o ciało, zdrowia psychicznego, prawidłowego żywienia, zwiększenia aktywności fizycznej, bezpieczeństwa, zdrowia seksualnego oraz bycia aktywnym pacjentem.

Dołożono starań, aby tekst książki był łatwy do percepcji, wprowadzając w tekście ramki, wypunktowania i wyróżnienia. Na początku każdego rozdziału zamieszczono „mapę pojęć” przedstawiającą najważniejsze zagadnienia omawiane w danym rozdziale.

Książka jest efektem pracy czternastu autorów. Zaprosiłam do jej napisania specjalistów w zakresie poszczególnych zagadnień. Warto zwrócić uwagę, że wśród nich jest tylko dwóch lekarzy, pozostali to pedagodzy, psycholodzy, absolwenci zdrowia publicznego czy nauk o żywieniu. Pokazuje to, że w Polsce – podobnie jak w innych krajach – edukacja zdrowotna staje się obszarem wielodyscyplinarnym. Praca nad książką uświadomiła nam, jak trudnym i złożonym zagadnieniem jest ta edukacja, mieliśmy sporo wątpliwości i dylematów w przełożeniu naszej wiedzy z danego obszaru na działania edukacyjne. Dostrzegliśmy także, że podejście do edukacji zdrowotnej w Polsce jest nadal tradycyjne, dominują działania akcyjne, o niskiej jakości, bez podstaw naukowych i sprawdzania efektów. Większość działań jest programowana i realizowana przez praktyków wykorzystujących wzorce z własnych doświadczeń i tradycyjnej oświaty zdrowotnej (głównie przekazywanie informacji), co ogranicza skuteczność edukacji zdrowotnej, a niekiedy może przynosić szkody.

Edukację zdrowotną realizują, formalnie lub nieformalnie, świadomie lub nieświadomie, różne grupy osób. Prowadzą ją w ramach swoich podstawowych zadań zawodowych: nauczyciele/wychowawcy i inne osoby pracujące z dziećmi i młodzieżą; lekarze, dentyści, pielęgniarki, położne, farmaceuci, higienistki stomatologiczne; dietetycy, rehabilitanci, fizjoterapeuci, absolwenci kierunku „zdrowie publiczne”, kosmetolodzy, trenerzy sportowi. Dla tych grup zawodowych, a szczególnie specjalistów edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia, przeznaczona jest ta książka. Może być ona przydatna także dla studentów przygotowujących się do wykonywania ww. zawodów oraz ich nauczycieli akademickich. Wyrażamy nadzieję, że skorzystają z niej osoby tworzące na różnych poziomach politykę zdrowotną i edukacyjną, dziennikarze oraz przedstawiciele różnych organizacji planujących programy edukacyjne, kampanie społeczne i programy zdrowotne dotyczące rozmaitych aspektów zdrowia. Książka wychodzi naprzeciw uchwalonej w 2015 r. Ustawie o zdrowiu publicznym, w której wśród dziesięciu zadań zdrowia publicznego na drugim miejscu wymieniono „edukację zdrowotną dostosowaną do potrzeb różnych grup społeczeństwa, w szczególności dzieci, młodzieży i osób starszych”.

Serdecznie dziękuję Wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki: za ich zaangażowanie, wysiłek i życzliwość we współpracy.

Barbara Woynarowska