Copyright © Zbigniew Kosiorowski, 2021

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2021

zdjęcie na okładce i w książce: z kolekcji pocztówek wydawnictwa

redakcja: Anna Nowakowska

korekta: Anna Borowicka, Anna Nowakowska

projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

konwersja e-booka: Paweł Majowski (pb.majowski@gmail.com)

ISBN 978-83-66759-42-8 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-66759-43-5 (wydanie drugie, e-book ePub i mobi)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Studia historyczne, wertowanie dostępnych źródeł (między innymi pamiętników, osobistych dokumentów, notatek, listów), ale głównie liczne rozmowy, dały szansę na uwiarygodnienie dramatycznych losów i przeżyć wielu postaci powieści. Dziękuję wszystkim, którzy wspierali mnie w tych poszukiwaniach. Zwłaszcza Ani, Lidce, Lucynie, z którymi zrealizowałem „archeologiczno-studyjną” wyprawę przez Kresy, również Jankowi ze Środy Śląskiej, a także Stanisławowi Kubasiewiczowi ze Szczecina – najstarszemu (94 lata) z jeszcze żyjących chłopaków z Podola.

Przed laty (2002) Pan Stanisław zdeponował u mnie Petlikowską opowieść, której oznaczony fragment zamieściłem za jego zgodą w Zapodzianych.

Na ukończenie projektu tej książki otrzymałem stypendium twórcze Miasta Szczecina, co umożliwiło jej druk, za co dziękuję Kapitule i władzom miasta.

ZAPODZIANYM Z NASZYCH RODZIN

Widok z nieodległych górek nie odstręcza, raczej przyciąga wzrok; miasto rozłożyło się w niecce obmywanej rozgałęzieniem rzeki Koropiec, tworzącej od południa nieregularne rozlewiska, kanał i trochę okolicznych bagnisk. Kopuły dwóch cerkwi i wieża kościoła sygnalizują jakieś życie duchowe. O zmyśle gospodarczym niegdysiejszych włodarzy mogłaby z tej odległości świadczyć rozległa infrastruktura z fabrycznym kominem; kompleks architektury przemysłowej na miarę łódzkich fabrykantów. Niekoniecznie żydowskich, lecz kto tam wie, stąd nie widać szczegółów, pozostają statystyki o zaprzeszłej supremacji tej nacji wśród mieszkańców okolic. Budowla ta z daleka wydaje się monumentem o nieznanym rodowodzie. Żeby sprawdzić jej przeznaczenie, należałoby zatrzymać autobus, zejść niżej nieużytkami i polami w stronę żwirowni czy też kamieniołomów. Ziemia pod nogami zapewne tam grząska, namoknięta, choć wyżej sucho i gorący lipcowy wiatr zdmuchuje z pól wyschnięte badyle. Z lewej mignął i zastygł na dnie oka rachityczny ogród z mizernymi jabłonkami, które dawno zapomniały, kto je sadził. Wzdłuż kamieniołomów gęstnieją krzaki dochodzące, zdaje się, do trzęsawiska, mrocznie tam, ustronnie i w zasadzie bezpiecznie; im głębiej, tym wyższa trawa, łatwo się schować. Więc może tam ukrywał się mój tatko przed gestapo, które dopadło wcześniej wujka Janka i torturowało go za przynależność do AK w buczackiej tiurmie. Tędy jednak, w bok od traktu ze Stanisławowa, nie wjedzie się do miasta chronionego urwiskiem, krzakami i brzegiem stawu.

Zjeżdżamy coraz szybciej w dół. Mijane drzewa migają za oknami, kadry panoramy rwą się... Miasto, ze stawiskiem pobielonym chmarą gęsi, mokradłami na skraju, majaczy z oddali, jeszcze się nie zaczęło, a już minęło, rozmywa się, zanika, jakby go w ogóle nie było. Gorąc wewnątrz nagrzanego autokaru dodatkowo wzmaga rosnącą atmosferę pozornego niebytu tego zakamarka Kresów, bo jeszcze przed chwilą był, a zapodział się, co niepokoi; gdzieś już o tym czytałem, skądś znam te banialuki i złośliwości o zapyziałej topografii mojej rodzinnej miejscowości, że „są niedowiarki, którym istnienie miasta Capowic wydaje się może problematycznym, bo nie ma tak jasnej i prostej rzeczy pod słońcem, by złość i przewrotność ludzka nie podała jej w wątpliwość”. Akurat... No, nie należy takich niedorzecznych wątpliwości przyjmować na wiarę, bo niby co ma być problematyczne? Gdzieś tu się urodziłem, moi rodzice takoż, znajdę ich dom, i pal licho, co Jan Lam miał na myśli oraz dlaczego tak spostponował Monasterzyska, sprowadzając je do poziomu zatęchłych Capowic. Dworował z nich, czyniąc z miasteczka i jego rajców przykład prowincjonalnej galicyjskiej beznadziei, której istnienie – na dodatek – uznał za dolegliwie problematyczne. Marność owa zapewne była i się zmyła, a ostało się jądro Monasterzysk, które są – zaraz miniemy drzewa, chaszcze, mostek, wtargniemy do city i świat nie będzie mógł już ignorować starożytnego grodu z rynkiem, na którym – nawet jeśli koślawo – to krzyżują się główne trakty Podola: ze Stanisławowa do Tarnopola i ze Lwowa przez Buczacz, aż na Zaleszczyki. Żadne inne miasto nie zostało tak wyróżnione czy też naznaczone łatwym zapamiętaniem, zwłaszcza nawierzchni dróg. Kto raz nimi zmierzał... Bezwzględnie tamtędy właśnie wożono nieletniego Lama ze Stanisławowa na nauki do gimnazjum w Buczaczu. Może trafiły się roztopy, a na rozdeptany trakt wyległy zabłąkane capy czy też insza rogacizna, i dalej już poszło po linii najprostszych złośliwości, że tu rozsiadł się między bajorami galicyjski WIELKI ŚWIAT, ale z herbem capa. Miejsce, którego jakby nie było, a jednak wszystko mogło się tam zdarzyć, niestety...

Monasterzyska zawsze, choćby z dziurawej niecki, hardo wystawiały ku niebu po zaszczyty czupryny swoich hrabiowskich właścicieli, a nawet całym, nie byle jakim, rynkiem z kościelną wieżą, cerkwią i synagogą wspinały się na palce i, nie tracąc przy tym równowagi, obstawały przy swoich racjach, że nie wypadły sroce czy też byle capowi spod ogona. Nigdy nie kryły się po kątach, ani też nie szczypały się o tożsamość z wydumanymi Capowicami, co potwierdzają zapiski najpoważniejszych kronikarzy i heraldyków zaprzeszłej epoki; mają swój znak rodowy z toporem, jakkolwiek trochę inny, niż ten z 1866 roku, gdy stały się centrum prześmiewczej akcji nakręcanej satyrycznym talentem Lama. Pisarz najwyraźniej odniósł potrzebę odreagowania, ale czego? Coś tam zapamiętałem z jego biografii. Właśnie w tych okolicach troszkę się nacierpiał – i to u zarania swej edukacji – za sprawą bazylianów z Buczacza. Za każdym razem, gdy powożący bryczką stangret zacinał konie w Monasterzyskach, to Janek Lam od razu słyszał świst rózgi w nieodległym Buczaczu. Nie trudno więc się dziwić, że znielubił zakręt przy rogatkach Monasterzysk, skąd jak z bicza strzelił, wieziono go dziesięć kilometrów dalej do srogich zakonników, którzy tylko czekali, żeby go ucapić i wprząc do nauki w tamtejszej, przesławnej kuźni intelektu. Austriackie gadanie, bicie po łapach linijką i trzepanie spodni przyniosło więc z czasem i takie nadspodziewane efekty. Za edukację w buczackim gimnazjum nad rzeką Strypą zapłaciły ostatecznie Monasterzyska nad Koropcem, przy czym na Kresach taka zamiana miejsc nigdy nikogo nie dziwiła, tutaj zawsze ktoś za kogoś dostawał cięgi. Wojska koronne za prywatę magnaterii, a Kozacy za ambicje Chmielnickiego. Z drugiej strony, kto wie, czy Monasterzyskom jako Capowicom (jeśli już chwilowo, powiedzmy, usprawiedliwić Lama) nie należało się coś więcej, jakaś pokuta. Niechby i zagrzebanie w dziurze niecki dla nabrania rozumu oraz patriotyzmu. Tych cech rzekomo zabrakło obywatelom okolic, gdy wyuczony w Buczaczu i we Lwowie Jan Lam, już po prawniczych studiach, zaciągnął się do oddziałów powstańczych i walczył w 1863 roku o Polskę, za co trafił do austriackiego więzienia właśnie, no gdzie? W Buczaczu! Osaczony przez dwa czarne orły z czterema głowami naraz. Cóż za ironia losu; walczył jako polski patriota z carem, a skazał go na trzy lata więzienia sąd w Wiedniu i osadził w pierdlu ze znakami firmowymi cesarza Franza Josepha. Oni się dogadali, a on zza krat oglądał wznoszący się po drugiej stronie ulicy monastyr z gimnazjum Bazylianów i wyprowadzane stamtąd na wybieg kolejne zastępy kandydatów na ewentualnych patriotów. Miał o czym myśleć. Wywodzący się z niemieckiej kalwińskiej rodziny haratał szablą trakt do wolności dla jaśnie oświeconych z Monasterzysk, którzy w tym czasie hulali i przepijali majątki, rozparcelowane później za niepłacenie podatków pomiędzy kolonistów z Polski, na co – Bogu dzięki – załapali się i moi dziadkowie. Rzecz jasna rozgoryczenie Lama, jeśli trafnie oceniał mentalność mieszkańców tych okolic, musiało znaleźć jakieś ujście, więc wymyślił Wielki świat Capowic, czym chciał ukarać, a unieśmiertelnił Monasterzyska, mimo długotrwałych, strategicznych manewrów rajców Kozłowa, miasta leżącego wszakże w odległym okręgu tarnopolskim. Ci zazdrośnicy nieustannie capkiem stają i dowodzą, jeszcze dziś, i to w internecie, że tylko oni zasługują na tak szczególne literackie wyniesienie w Wielkim świecie... A niby czymże ów Kozłów poza swą banalnością miałby ucapić kogokolwiek, a na pohybel, chyba że jakąś zbłąkaną, niedorośniętą kózkę... Cap, jakikolwiek by był, jednak brzmi dumniej, nawet jeśli wpadł w błoto nad Koropcem, to jednak nie stracił na hardości i nadal wystawia rogi, nie byle jakie. Ponadto nasz cap, to cap z właściwym rodowodem, i już! Hopsa!

Im bliżej dna niecki, tym goręcej, ależ podróż..., zaraz wypadniemy z drogi. Autokar znów jęknął i zamarł w milczeniu. Panie po lewej duszą w sobie zdrowaśki, jesteśmy już tak blisko celu? Zatem koślawo mierzona wielkość Monasterzysk... – hopsa! O Boże, ale nas znów wyniosło na zakręcie, wolniej, wolniej... – więc ona ma też i swoje inne walory, co próbuję rozważać, choć przy drgającej na nierównościach jeździe w dół niecki, jest trudne, łatwo stracić zęby. Trzymam się oparcia, niestety w takich warunkach ożywianie doraźnej semantyki ocapiania, tej pięknej metaforycznej rumuńsko-karpackiej wieloznaczności, musi poczekać, bo im bliżej jądra, tym świat bardziej rozedrgany, a droga najwyraźniej się kurczy. Do słowników Brücknera i Kopalińskiego zajrzę przy innej sposobności, ale i tak wiem swoje, kozioł to nie cap, a temperatura znów rośnie, gdy tak pędzimy jak spieniony ogier Bohuna nad nieodległym Dniestrem.

Wjeżdżamy (oczywiście nieco za szybko) do miasta, skok przez mostek na Koropcu i widzę, że kierowca autosana szuka rozpaczliwie drogowskazu. Wołam, żeby skręcił w prawo, na Buczacz, bo w lewo jest droga na Tarnopol, a za nami szlak ze Stanisławowa, czyli tak, jak w powieści Lama, dokładnie tak! Tym w Kozłowie pomyliły się chyba kierunki geograficzne i nie mieli oni takiego rynku, jaki jest tutaj... To znaczy, jaki kiedyś tu był bez wątpienia, bo teraz – co z niepokojem konstatuję – mamy w tym miejscu wyraźny ślad radzieckiej myśli urbanistycznej, ale nie na tyle rewolucyjnej, by zwątpić w biegun magnetyczny Ziemi. Z układu dróg na skrzyżowaniu, do którego się zbliżamy, każdy przecież może odczytać topograficzne sugestie autora zawarte w wiekopomnej powieści. Opinia o niej Kazimierza Wyki też nie daje podstaw, by pozbawiać Monasterzysk należnych im, nabytych praw. My, chłopcy z Monasterzysk, nie damy sobie odebrać Capowic. Prawda historyczna, nawet jeśli dość przykra, ma pozostać na miejscu, czyli przy nas, po naszej stronie, choć to obecnie strona bardziej ukraińska.

Siedząca obok Ania patrzy na mnie z niepokojem, gdy tak mruczę coś niezrozumiale pod nosem i wymachuję do kierowcy, że w prawo, no w prawo... Mistrz kierownicy po dobie jazdy z Wrocławia zatracił refleks polskiej husarii i gotów tu paść, może wyczuwa, że stąd już blisko do miejsca, w którym Chmielnicki stłukł kiedyś polskie hufce koronne, więc, nie zważając na Anię, Lidkę i Lucynę, krzyczę tym razem bardziej donośnie, że koniecznie w prawo, bo będzie za późno. Chyba uwierzył moim wskazaniom, skręciliśmy w ostatniej chwili, pniemy się znów troszkę w górę, ponad kamieniołomy i ponownie otwiera się widok na staw w środku miasta z białymi żaglami gęsi, które teraz też ratują gród nie tyle nocnym gęganiem, co jako aprowizacja zdrowej żywności dla jego mieszkańców. Zapamiętuję najważniejsze, czyli Stawisko jako centralną busolę do namiarów, które poczynimy w Monasterzyskach za dwa dni, gdy tu wrócimy, by szukać śladów przodków, a także swoich własnych. Tymczasem hajda na Buczacz, i u licha, niech kozłowianie pilnują swoich kozłów i zapamiętają, że capowicka metafora za sprawą Lama pęczniała w obecnym powiecie buczackim, w mieście ongiś słynnym z pięciu rogatek do pobierania myta, nie pod Tarnopolem, więc gdzie Rzym, gdzie Krym?

Szkoda, że tak pędzimy, żali się Ania, rozumiem ją, wiem co ma na myśli. Polscy i ukraińscy celnicy zabrali nam blisko cztery godziny przewidziane pierwotnie na zwiedzanie Drohobycza. Zastanawiająca była synchronizacja i adekwatność bezczynności obu służb granicznych. Po polskiej stronie przejścia trzymano nas na słońcu półtorej godziny i tyleż samo dojrzewaliśmy w upale już po przekroczeniu szlabanów, w autobusach bez klimatyzacji. Przy stoickim zastygnięciu pograniczników, wszechwładnych panów tych okolic, chłodzących się wszakże wiatraczkami. Ukraińcy nie skrócili nam ani minuty postoju, co mogło zapowiadać jakieś inne jeszcze niespodzianki w ramach uwznioślanej przez prasę obu zaprzyjaźnionych państw oczywistej współpracy. „K...a, przecież przed nami już tylko krok do wstąpienia w szeregi Unii Europejskiej i powinniśmy dawać sąsiadom przykład, jak usprawnić ruch graniczny” – pieklił się Rysiek, mój redakcyjny, starszy kolega, który, gdyby nie nabożne niewiasty w naszym autokarze, mógłby nawet wytrawnych w bojach wopistów zadziwić wyszukaną mową wiązaną; szlabany po obu stronach popękałyby z wrażenia. A miał do tego talent jak mało kto, co niewątpliwie związane było z tym, że to też nasz chłopak z Kresów i pochodzi z Tarnopola, do którego pojedzie za parę dni, a my już do Drohobycza niestety nie wrócimy. Teraz ja powinienem zakląć, jednak po minięciu rogatek Monasterzysk jakoś mi ulżyło, capowickie emocje odpłynęły, za to smutek na twarzy mojej żony zaznaczał się intensywniej. Godzinna penetracja okolic drohobyckiego rynku, pośpiech, nieustanne zerkanie na zegarki pozostawiły jedynie gorycz niespełnienia. „Tam na górce – pokazywała Ania z rynku – tam mieszkali rodzice, tam się urodziłam, nie zdążymy, bo to ze dwa kilometry”... Odstąpiliśmy więc od zaplanowanej wyprawy dla odnalezienia domu jej rodziców. Poza tym pierwsze kroki należało skierować tam, gdzie zawsze, gdy tylko zawadzaliśmy o jakiś obcy kraj po dłuższej podróży. W kolekcjonowaniu takich obiektów Ania jest specjalistką. W bocznej od rynku uliczce zauważyliśmy restaurację, pytamy o toaletę, w odpowiedzi wystraszona kelnerka rozkłada ręce, jakby bezradnie. Wychodzimy, w ciemnej sieni czujemy woń wzmagającą nasze naturalne potrzeby, ale to nie to. Spotkana na ulicy kobieta nie udaje, że zapomniała polskiego. Jest miła, serdeczna, uczynna i podpowiada: „Pytajcie o szczalnicę, a taka bardziej publiczna jest niżej rynku, przy spalonej synagodze”. Wzbogacamy się o nowe słówko, które trudno nazwać wyszukanym, ale jakież użyteczne. Przy szczalnicy spotykamy Lidkę i Lucynę, one wcześniej dopytały i trafiły gdzie trzeba. Tuż przy ruinach synagogi betonowy plac, na nim babuszka w ceratowym fartuchu i gumiakach, w dłoni szlauf, z którego polewa wodą i zmywa pozostałości po odwiedzających ten obiekt. Współczuję Ani niezapomnianych wrażeń.

Wracamy już w grupie, obserwujemy mieszkańców, niestety wokół widać biedę i zaniedbania. Domy z odpadającym tynkiem, a na parapetach prymulki, bardzo polskie. Idę z głową uniesioną ku górze i gdyby była to noc, a ja kawalerem wracającym z bibki, pewnie odsunąłbym się jak najdalej od ścian kamienic aż na środek ulicy, by zawołać: „idzi sie”, ot tak dla bezpieczeństwa, żeby ktoś nie wylał przez okno zawartości nocnika. Nie wiem, co mi przyszło do głowy, jakieś wspomnienie z dawnych lektur, a może i z Brunona Schulza, który gdzieś tu niedaleko rynku mieszkał i pisał Sklepy cynamonowe. Przed wyjazdem ze Szczecina przeczytałem w prasie, że odnaleziono zaginione wcześniej rysunki Schulza i że rodzi się inicjatywa utworzenia w Drohobyczu muzeum poświęconego jego twórczości. Ale na nic nie było już czasu, nie odnaleźliśmy domu Ani rodziców, jak i kamienicy z adresem pisarza. Pozostał rzut oka na zamknięty kościół pod wezwaniem Świętego Mikołaja, i dalej w trasę, na Iwano-Frankowsk, co brzmiało obco, nie po naszemu. Trzy kwadranse na liźnięcie Drohobycza to za mało, by ożywić mgliste, zasłyszane od dziadków i rodziców opowieści o życiu w tym mieście, ale w sam raz na to, by wstępna adaptacja przy poszukiwaniu toalety osłabiła czekający nas szok cywilizacyjny, choć wcale nie czuliśmy się lepsi od miejscowych. Słońce chyli się ku zachodowi, Monasterzyska już za nami, schowane między pagórkami jedynie kominem z czerwonej cegły sygnalizują, że czekają.

Buczacz na pierwszy rzut oka, jeszcze z autobusu, robi znacznie lepsze wrażenie, niż Capowice..., przepraszam, Monasterzyska. Przejeżdżamy przez świetnie architektonicznie skrojony rynek okalający imponujący, rokokowy – jak się wydaje – ratusz (później okaże się, że porzucony, niszczejący i wystawiony za śmieszną cenę na sprzedaż). Kierowca z trudem wpasowuje się w boczną uliczkę i staje przed grupą kobiet wymachujących ku nam przyjaźnie. Dotarliśmy, czekające panie, w większości dość wiekowe, zabiorą nas na stancje. Wreszcie zrzucimy z siebie podróżny kurz i odpoczniemy po ponad dobowej jeździe z Bolesławca aż tutaj. Lidka, Lucyna i Ania wyglądają na bardzo zmęczone; upał, brak klimatyzacji, byle jaki autokar wszystkim dały się we znaki. Ania wiedziona pięknym instynktem samarytanki wybiera noclegi u najstarszej chyba buczaczanki, pani Zofii, która później będzie nam opowiadać o swoim mężu, „bywszym wojennym adiutancie marszała Rokossowskowo”. Dawno mu się zeszło z tego padołu, co zaważyło bez wątpienia na warunkach jej egzystencji, okropnie zaniedbanym mieszkaniu, nieużywanej od lat łazience i hodowli wypasionych pająków, które po spędzonej z nimi nocy, obżarły mi lewą stopę, tę od serca. Paluch rozogniony do barwy czerwonej gwiazdy na papaszy adiutanta marszałka, straszącego z fotografii na kredensie, zadziwia brakiem odporności oraz niezgodą, by dać się wcisnąć w adidasa. Zabrałem na wszelki wypadek sandały, ale myślałem o innych koniecznościach ich użycia. Na śniadanie pani Zofia serwuje nam naleśniki, pająki przypatrują się spod sufitu; czarne jak moje myśli. Po raz pierwszy w swym życiu piję do naleśników czystą wódkę, naszą ze Szczecina, z własnej woli, dla odkażenia organizmu. Wiozłem drewno do lasu, wódkę z Polski na Ukrainę. Tak, ale instynkt mnie nie zawiódł, w odróżnieniu od Ani, która później powie, że żal jej było staruszki, „której nikt nie chciał” i dlatego ją wybrała; „przecież zostawimy jej trochę dolarów, będzie miała na życie”. Lutka i Lidka wybrały wspomaganie zakonu sióstr niepokalanek w Jazłowcu, prowadzących tam schronisko dla przyjezdnych turystów, ale z czystą wodą i bez pająków. Wykazały się mniejszym miłosierdziem, a niech tam... I gdyby nie ten mąż adiutant marszałka okropnie zasłużonego dla Polski, pewnie polubiłbym panią Zofię, a tak tylko jej współczułem. Listonosz co miesiąc przynosi jej sześćdziesiąt pięć hrywien renty, czyli około czterdzieści złotych, i za to musi „przeżyć” cztery tygodnie; niewyobrażalne! Za kilka dni stancji otrzyma od nas trochę ponad sto dolarów, czyli więcej niż wartość jej dwuletniej renty; dziwi się, ale nie oponuje. Skoro mowa o sile nabywczej dolara, to za dziesięć zielonych obstalowaliśmy z Anią pojutrzejszy wyjazd do Jazłowca – samochód z kierowcą na cały dzień.

Nad ranem po przegranej walce z pająkami, czekając na obiecane przez panią Zofię naleśniki, wszedłem do ogrodu za domem. By schłodzić rozognione paluchy stóp, truchtałem boso; trawę pokrywała rosa, niebiańskie odczucia chłodu wzmacniał rosnący szum rzeki płynącej tuż za okalającymi ogród krzakami. Rozgarnąłem je i Strypa mocniej zabulgotała, wartki nurt niósł jakieś deski, fragmenty drewnianej skrzynki, brunatna woda (może po niedawnej ulewie) zabierała porzucone na brzegach śmieci i pędziła z nimi do Dniestru. Po drugiej stronie na wzgórzu wznosiła się niczym twierdza okazała budowla monastyru. Zabudowana przestrzeń od przeciwległego brzegu Strypy, aż po owe wzniesienia terenu, służyła zapewne szczególnemu przeznaczeniu, otoczona wysokim murem okolonym kolczastym drutem pomiędzy wieżyczkami wartowniczymi. Przez moment zdawało mi się, że dochodzi stamtąd jakieś wołanie, po chwili wyłowiłem śpiew. Dziewczyna pasąca kozy w chaszczach obrastających tamtą stronę rzeki śpiewała Kiedy ranne wstają zorze... – po polsku. Sielsko, anielsko, mimo więziennych murów, za to z ornamentami cerkwi na widoku. Domyślałem się, że ten pierwszy obiekt, tak zapamiętany przez wujka Janka, służy do dziś podobnym celom, że to więzienie – najpierw austriackie, następnie polskie, potem sowieckie, niemieckie, znów sowiecko-ukraińskie i wreszcie ukraińskie – trwa przez pokolenia z tym samym przeznaczeniem, jakkolwiek obecnie chyba tam nie torturują. Po tygodniu bicia po nerkach i piętach, z opuchniętą twarzą i pękniętą szczęką, do czego przyłożyli swe kułaki ukraińscy pomagierzy gestapo, wujek Janek stał przy okienku wychodzącym na klasztor Bazylianów z pętlą uwiązaną do krat, świadom tego, że dłużej już nie wytrzyma i w końcu sypnie kolegów z oddziału (w tym mego tatę), i gdy już zdecydował, że skończy ze sobą, usłyszał dochodzącą z klasztoru śpiewaną modlitwę. Znał ją, przez ostanie dni i noce często ją odmawiał, dodawała mu otuchy, oddawał się pod obronę Tej, której wierzył. Zaczął powtarzać dobiegające słowa, zdjął pętlę, jeszcze nie teraz, pomyślał, poczekam aż skończą; usiadł na betonowej posadzce, wsłuchał się w znajome słowa i zasnął. Trzymając we śnie dłoń orędowniczki, która go wyprowadziła z więzienia, szedł przez lekko ośnieżone, jak to na wiosnę bywa, wzgórza ciągnące się w stronę Monasterzysk, zobaczył dom, a jednak, pomyślał, nie spalili, jest do czego wracać, matka stała w progu, więc i do kogo jest iść, czekają... Wtedy się zbudził i postanowił, że jeszcze jeden dzień wytrzyma tortury. Minęły kolejne dni, bez bicia już, jakby oprawcy stracili zainteresowanie nim, skupili się na innych nieszczęśnikach, jęki maltretowanych polskich więźniów nieustannie docierały do niego, aż przyszła wiosna i z innego już więzienia kopem w tyłek wyrzucono go za mury, szedł przez pokryte topniejącym śniegiem wzgórza i nie martwił się, czy na progu ktoś będzie czekał, bo wiedział, był tego pewien... Niesamowita historia, znałem ją w szczegółach, zdawała się jakby wyjęta, zapożyczona z opowieści ewangelisty o wyprowadzeniu apostoła Piotra z więzienia, ożywała teraz, rzeka niosła kolejne oderwane z przeszłości fragmenty życiorysów moich bliskich. Patrzyłem na drugi brzeg Strypy i zastanawiałem się, jak wypełnić wolę wujka Janka, który, mimo swych dziewięćdziesięciu dwóch lat, nie zapomniał o więzieniu w Buczaczu i biciu kablem po piętach. „Bo to jest tak, że za każdym uderzeniem – mówił – trafia cię piorun i drętwiejesz od przeszywającego bólu od stóp po koniuszki włosów na głowie, a mózg eksploduje, Bóg jeden wie, jak to wytrzymałem”. Czuję pod stopami chłód mokrej trawy, kompresy nieco pomogły, paluchy zbladły, słońce przebija się przez krzaki, dalej zastanawiam się, jak wypełnię misję, z którą tu przyjechałem. Zadanie wydaje się dość skomplikowane, nawet niebezpieczne, choć sprzęt, jaki tu przywiozłem, daje szansę, by działać z pewnej odległości. Ale na co to wujkowi, po tylu latach?

Ksiądz Rutyna oprowadza po remontowanym przez wiernych kościele, zniszczonym przez sowiecką władzę, która ze świątyni uczyniła najpierw kotłownię, a potem magazyn chemikaliów, głównie saletry. Jej niszczycielska moc zapisała się na ścianach i stropach świątyni, w odpadającym tynku, dziurawym dachu, zrujnowanym po obu stronach ołtarzu. Proboszcz czekał na nas, podobnie jak część parafialnej, polskiej społeczności. Nasza wyprawa ma bowiem jednocześnie charakter pielgrzymkowy, zorganizowana przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Buczackiej dla podratowania starań księdza Rutyny. Przywieźliśmy tu, a właściwie przeszmuglowaliśmy, nie tylko okazałe lichtarze, tabernakulum, patery, ornaty, ale i sporo gotówki, przeszło trzy tysiące dolarów, co na tutejsze warunki stanowi majątek. Moglibyśmy za tę kwotę kupić, na przykład, wystawiony na sprzedaż, porzucony przez władze miasta, zabytkowy ratusz, ale nas obchodzi ten kościół i jego rola, jaką za sprawą proboszcza odgrywa dla mieszkających tu naszych rodaków. Czas na rozmowy będzie później, ksiądz Rutyna wypytuje o mojego znajomego, inżyniera Kubasiewicza, emeryta, który przywiózł tu swego zięcia, a w czasie podróży z Polski zdawał się tym bardziej zdenerwowany, im bliżej było Kresów. Też przyjechał tu z jakąś misją, dał mi do zrozumienia, że to szczególne zadanie, nie ujawniał jego tajemniczej treści, domyślałem się jednak, że to również jakaś zaszłość okupacyjna. Ksiądz Rutyna zamienił z inżynierem kilka słów na osobności, ujął go pod łokieć i poprowadził w stronę samochodu, przy którym czekało trzech dobrze zbudowanych mężczyzn. Na szczęście Polaków, choć wyglądających na zakapiory czy też na miejscowych baciarów. Rwali się do jakiejś roboty, wsadzili proboszcza i naszego inżyniera do furgonetki i pojechali. Misja misji nierówna, moje zadania też do łatwych nie należą.

nota biograficzna autora

Zbigniew Kosiorowski (ur. w 1944 r. w Monasterzyskach) – prozaik, autor kilkuset reportaży radiowych, prasowych i słuchowisk; dziennikarz. W latach 1990-2006 prezes i redaktor naczelny Polskiego Radia Szczecin. Medioznawca i ekspert prawa autorskiego, profesor Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu, autor monografii naukowych m.in.: Radiofonia publiczna (1999), Dysjunkcje misji (2009) oraz kilkudziesięciu artykułów naukowych z dziedziny zarządzania. Założyciel i dyrektor Szczecińskiej Szkoły pod Żaglami (1987-2003), kapitan jachtowy. Mieszka w Szczecinie. Wydał m.in.: 13° w skali Beauforta (1981), W pętli (1985), cykl powieści młodzieżowych Przez cztery oceany (1986-1990), Gnilec (1986), Archipelag trudnych nadziei (2003), Archipelag odpływów (2010), Desant (2013), Kamień podróżny (FORMA 2016), Archipelag pod żaglami (2017), Zapadnia (FORMA 2018) i Zapodziani (FORMA 2021).

w serii fioletowej ukazały się:

Marek Frenger „Tym razem naprawdę...”, „Wszystkie moje wątpliwości”

Małgorzata Gwiazda-Elmerych „Toto”, „Zapojutrze”

Anna Kaniecka-Mazurek „Kobieta/Mężczyzna. Niepotrzebne skreślić”

Zbigniew Kosiorowski „Kamień podróżny”, „Zapodziani”

Mirosława Piaskowska-Majzel „36 i 6”

Tadeusz Zwilnian-Grabowski „Zielone głębiny”